Dlaczego Katowice stały się Stalinogrodem? Historia decyzji z 1953 roku na kanale Youtube “Powojnie”

W marcu 1953 roku władze komunistyczne w Polsce zdecydowały o przemianowaniu Katowic na Stalinogród. Była to część szerokiej polityki symbolicznego upamiętniania Józefa Stalina w państwach podporządkowanych ZSRR po jego śmierci. Odcinek na popularnym kanale „Powojnie” przypomina kulisy tej decyzji, reakcje mieszkańców oraz konsekwencje administracyjne i polityczne, które trwały aż do 1956 roku.

Katowice znalazły się wówczas w centrum jednego z najbardziej charakterystycznych epizodów okresu stalinizmu w Polsce. Zmiana nazwy była decyzją polityczną podjętą w Warszawie i miała pokazać lojalność wobec Moskwy. Choć propaganda przedstawiała ją jako spontaniczny gest społeczeństwa, w rzeczywistości wielu mieszkańców regionu odnosiło się do niej z dystansem.

Śmierć Stalina i reakcja państw bloku wschodniego

5 marca 1953 roku zmarł Józef Stalin, przywódca Związku Radzieckiego i jedna z najważniejszych postaci powojennego układu politycznego w Europie. W państwach bloku wschodniego ogłoszono żałobę. Komunistyczne władze organizowały uroczystości, publikowały kondolencje i wprowadzały działania mające podkreślić znaczenie zmarłego dyktatora.

Podobne reakcje pojawiły się także poza ZSRR. W prasie zachodniej publikowano komunikaty informujące o śmierci przywódcy, choć ich ton był zdecydowanie bardziej zdystansowany niż w krajach podporządkowanych Moskwie.

W wielu państwach satelickich rozpoczęto nadawanie imienia Stalina miastom, zakładom pracy czy obiektom geograficznym. W Bułgarii miasto Warna zostało w 1949 roku przemianowane na Stalin. W Rumunii Braszów przyjął nazwę Orasul Stalin, czyli „Miasto Stalina”. Na Węgrzech powstało nowe miasto przemysłowe Sztálinváros, budowane jako przykład socjalistycznego ośrodka przemysłowego.

Takie zmiany były elementem politycznej demonstracji lojalności wobec Związku Radzieckiego. Nazwy miały symbolicznie łączyć państwa bloku wschodniego z Moskwą.

Decyzja o zmianie nazwy Katowic

W Polsce reakcję na śmierć Stalina koordynowały najwyższe władze Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Już 6 marca 1953 roku nad ranem Bolesław Bierut zwołał posiedzenie sekretariatu biura politycznego.

Podczas spotkania podjęto decyzje dotyczące organizacji żałoby państwowej oraz działań propagandowych. Powołano Ogólnopolski Komitet Uczczenia Pamięci Józefa Stalina, przygotowano odezwę do społeczeństwa i wysłano oficjalny list kondolencyjny do Moskwy.

Jednym z najbardziej symbolicznych gestów miała być zmiana nazwy ważnego miasta. Wybór padł na Katowice, które były centrum przemysłowego Górnego Śląska.

Według relacji Edwarda Gierka, decyzja zapadła w Warszawie. 7 marca 1953 roku do pierwszego sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach, Jerzego Olszewskiego, zadzwonił Jakub Berman z Komitetu Centralnego PZPR. Olszewski początkowo próbował przekonać centralę do zmiany decyzji, obawiając się reakcji mieszkańców.

Sytuacja zmieniła się, gdy interweniował sam Bolesław Bierut. Po tej rozmowie dalszy sprzeciw był niemożliwy.

Jeszcze tego samego dnia sekretariat biura politycznego KC PZPR zatwierdził wniosek o przemianowanie Katowic na Stalinogród, a województwa katowickiego na województwo stalinogrodzkie.

Jak mieszkańcy dowiedzieli się o zmianie?

Informacja o nowej nazwie pojawiła się publicznie 8 marca 1953 roku. Komunikaty ogłaszano między innymi na dworcach kolejowych. Administracja zaczęła natychmiast wprowadzać zmiany w dokumentach, pieczęciach i oznaczeniach.

W krótkim czasie wymieniano tablice uliczne, szyldy i napisy na przystankach. Nowa nazwa pojawiała się w urzędach i w dokumentach mieszkańców.

Zmiany dotyczyły nawet metryk urodzenia. W niektórych przypadkach dochodziło do paradoksów. Zgodnie z nowymi zapisami osoby starsze formalnie miały urodzić się w Stalinogrodzie, mimo że miasto nosiło tę nazwę dopiero od 1953 roku.

Administracyjnie była to decyzja wątpliwa. Zgodnie z obowiązującymi przepisami nazwę miasta powinna zmieniać Rada Państwa, jednak w praktyce decyzje polityczne podejmowano wówczas poza formalnymi procedurami.

Przymusowa propaganda i reakcje mieszkańców

Propaganda przedstawiała przemianowanie jako spontaniczny wyraz wdzięczności wobec Stalina. W gazetach i radiu podkreślano, że mieszkańcy regionu przyjęli zmianę z entuzjazmem.

W rzeczywistości wiele osób nadal używało starej nazwy miasta w prywatnych rozmowach. Publiczne sprzeciwianie się decyzji mogło jednak prowadzić do poważnych konsekwencji.

Symbolem sprzeciwu stała się historia trzech licealistek z Chorzowa – Barbary Galas, Natalii Piekarskiej i Zofii Klimondy. Dziewczęta rozrzucały ulotki z hasłem „precz ze Stalinogrodem”.

Wkrótce zostały zatrzymane przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Podczas procesu w Bytomiu oskarżono je o działalność godzącą w interes państwa. Barbara Galas została skazana na cztery lata więzienia, a jej młodsze koleżanki skierowano do zakładu poprawczego.

Na wolność wyszły dopiero w 1956 roku.

Stalinogród jako centrum przemysłowego regionu

W latach pięćdziesiątych miasto szybko się rozwijało. W 1953 roku liczyło już ponad 185 tysięcy mieszkańców. Górny Śląsk przyciągał ludzi z całej Polski, przede wszystkim dzięki pracy w przemyśle i górnictwie.

Powstawały nowe osiedla mieszkaniowe, w tym Koszutka, która w tamtym okresie nosiła nazwę osiedla imienia Juliana Marchlewskiego. Władze planowały również przebudowę centrum miasta.

W projektach urbanistycznych pojawiały się szerokie place i monumentalne budynki w stylu socrealistycznym. Na rynku planowano nawet budowę pomnika Józefa Stalina, który miał być centralnym elementem przestrzeni publicznej.

Część tych planów nigdy nie została zrealizowana.

Powrót do nazwy Katowice

W lutym 1956 roku Nikita Chruszczow wygłosił w Moskwie referat potępiający kult jednostki i część działań okresu stalinizmu. W państwach bloku wschodniego rozpoczęła się polityczna odwilż.

Zmiana klimatu politycznego dotarła także do Polski. Władze zaczęły wycofywać się z najbardziej symbolicznych elementów poprzedniej polityki.

27 września 1956 roku Komitet Wojewódzki PZPR w Stalinogrodzie przyjął uchwałę o przywróceniu historycznej nazwy miasta. Podobne decyzje podjęły Miejska Rada Narodowa oraz Wojewódzka Rada Narodowa.

Ostateczny dekret Rady Państwa wydano w grudniu 1956 roku, a Sejm PRL zatwierdził go 22 marca 1957 roku. Katowice ponownie pojawiły się na mapach Polski.

Historia opisana na kanale „Powojnie”

Historia przemianowania Katowic została szczegółowo omówiona w jednym z najnowszych odcinków kanału „Powojnie” ( https://www.youtube.com/@Powojnie ) prowadzonego przez Piotra Małeckiego.

Kanał powstał w marcu 2020 roku i koncentruje się na historii świata po 1945 roku. Autor publikuje materiały poświęcone m.in. zimnej wojnie, powojennej Europie i mniej znanym epizodom historii XX wieku.

Filmy pojawiają się regularnie – zwykle w piątki o godzinie 18:00. Kanał zgromadził ponad 340 tysięcy subskrybentów i stał się jednym z popularniejszych polskich projektów popularyzujących historię powojenną.

Twórca prowadzi także inne projekty związane z historią. Wydał kilka książek dotyczących zimnej wojny i relacji między ZSRR a państwami zachodnimi. Działalność kanału wspierają również patroni w serwisie Patronite.

Jesteśmy na  Google News. Dołącz do nas i śledź  Silesion.pl  codziennie. Obserwuj Silesion.pl!

Wszelkie materiały promocyjno-reklamowe mają charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowią one podstawy do wzięcia udziału w Promocji, w szczególności nie są ofertą w rozumieniu art. 66 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. 2020, poz. 1740 z późn. zm.).

O autorze